U vraagt

Organisatie en Ontwikkeling, 2008

U vraagt, wij galopperen…of niet!

Op welke wijze kunnen paarden ons van dienst zijn als coaches op leidinggevend gebied? Uit eerdere ervaringen is gebleken dat de inzet van paarden bij leiderschapstrainingen resultaten oplevert. Desalniettemin zijn er ook kritische geluiden te horen. In dit artikel wordt nader uiteengezet waarom paarden een waardevolle aanvulling kunnen zijn op de bestaande feedbackvormen in leiderschapstrainingen.

 

Anniek krijgt de opdracht om de ruimte te verkennen binnen een afgezet stuk van een binnenmanege. In deze ruimte staat Corona, een bruine merrie, rustig te wachten op wat komen gaat. Vooraf heeft Anniek aan Marie-Thérèse Corbeij, adviseur en trainer, te kennen gegeven moeite te hebben om als manager haar plek op te eisen in haar werkomgeving. Vrijwel meteen valt op dat de opdracht moeilijk is voor Anniek; ze loopt weifelend, maakt een afwezige indruk en laat hele stukken ruimte onbetreden. Ondanks dat zij meermalen fysiek of middels haar stem toenadering zoekt tot Corona, reageert het paard niet op haar. Anniek verzucht: “Het lukt niet om in contact te komen…”. “Dat klopt,” geeft Marie-Thérèse aan, “je bent met je hoofd ergens anders en dan maakt het niet uit hoezeer je pogingen doet om in verbinding te staan met Corona. Een paard maak je niets wijs.”  

 

Een organisatie staat of valt met de leiderschapskwaliteiten van haar managers. Helaas verloopt het aansturen van collega´s vaak met wisselend succes: leidinggevenden bevinden zich vaker in het beklaagdenbankje dan wie ook. Leidinggeven is dan ook een vak apart. Vaak zegt het gedrag van medewerkers veel over de kwaliteiten van een leidinggevende. Immers: hun inzet, betrokkenheid en bereidheid om nèt dat stapje extra te lopen worden in grote mate beïnvloed door degene die hen aanstuurt (Lagemaat, 1998, p 16-18).

Niet getreurd, voor de mensen die niet als leider geboren zijn is er goede hoop: zowel individueel als groepsgericht leiderschap kan worden ontwikkeld. Echter, waarom zouden juist paarden ons inzicht kunnen bieden in onze leiderschapskwaliteiten? In dit artikel worden de redenen uiteengezet waarom paarden worden ingezet bij leiderschapstrainingen. Tevens geeft Marie-Thérèse, specialist op dit terrein, antwoord op enkele kritische vragen over dit onderwerp en licht zij aan de hand van praktijkervaringen toe hoe het concept werkt.


Dieren als hulpmiddel bij trainingen
Sinds eind jaren negentig spelen bij steeds meer managementtrainingen dieren een rol. Communiceren met varkens, knuffelen met koeien en het observeren van apen, alles is mogelijk. Twee journalisten van het magazine Management Team onderwierpen zich aan enkele van deze trainingen en oordeelden dat zij voornamelijk geschikt zijn als leuk bedrijfsuitje in een ontspannen omgeving, maar nog weinig echt toegevoegde waarde hebben in het bieden van managementinzichten. Over de training waarbij paarden worden ingezet zijn zij echter minder sceptisch: de cursus geeft volgens hen inzicht in de consequenties van eigen handelen (Paarlberg & Willems, 2005, p 96-99). Waarom werkt deze training dan wel? En wat houdt zo´n training in?

Een korte zoektocht op het internet leert dat er duizend en één mogelijkheden zijn om met behulp van paarden je leidinggevende kwaliteiten bij te schaven. Paardrijervaring is niet noodzakelijk, vaak hoef je niet eens op het paard zelf plaats te nemen. Het programma kan variëren van het klaarzetten van een hindernisbaan tot het daadwerkelijk mennen van paarden. Maar waarom is juist het inzetten van paarden bij leiderschapstrainingen zo populair?

 

Waarom paarden ingezet worden bij leiderschapstraininge

Je kunt niet terugvallen op aangeleerd gedrag

De meeste mensen hebben geen ervaring met werken met paarden. Tijdens de leiderschapstraining waarbij gewerkt wordt met paarden spelen achtergrondinformatie en eerder aangeleerde vaardigheden dus een veel kleinere rol dan bij de meer traditionele trainingen. Als deelnemer word je tijdens deze training bewust gemaakt van hoe je met onbekende situaties omgaat. Dit laat een meer authentiek beeld van je zien dan wanneer je te maken krijgt met situaties waarin je terug kunt vallen op eerder aangeleerde vaardigheden, die wellicht niet geheel bij je persoonlijkheid aansluiten (Wittich, 2005, p 15-18).

 

De reactie van een paard staat in je geheugen gegrift. De lichaamsbouw van paarden is ook een belangrijke factor. Hun uiterlijk draagt bij aan de impact die hun gedrag op mensen heeft. Paarden zijn van nature grote en krachtige dieren. Het gedrag van zo´n imposant dier vergeet je niet snel!

 

Paarden hebben net als de mens behoefte aan leiderschap

Paarden zijn bereidwillig om voor mensen te werken, maar hebben net als mensen leiderschap nodig om in beweging te komen. Een paard is een kuddedier; het heeft op de eerste plaats een kuddebewustzijn en op de tweede plaats een individueel bewustzijn. Zij leven in een sociale hiërarchie, die gebaseerd is op vertrouwen, loyaliteit en wederzijdse zorg (Roberts, 2000). Een kudde moet bij gevaar als een eenheid reageren, vandaar dat de onderlinge communicatie zo sterk ontwikkeld is (artikel Event view, 2007, p 15-19).

In de belevingswereld van een paard zijn slechts twee posities mogelijk in een kudde: onder of boven. Wanneer zij gelijkheid ervaren in de relatie met een ander zullen zij de strijd aangaan om hun positie te bepalen. Dit is niet zozeer om een machtsspel te spelen, maar dient meer om de natuurlijke orde in de kudde te waarborgen (artikel Event view, 2007, p 15-19).

Paarden moeten zich vertrouwd en veilig voelen, alvorens zij tot actie zijn over te halen. Deze behoeften zijn vergelijkbaar met die van medewerkers binnen een organisatie. Ook in het dagelijks leven op het werk zullen medewerkers minder geneigd zijn zich aan hun leidinggevende te committeren wanneer zij zich onveilig of niet vertrouwd voelen.

 

Paarden delen de gevoeligheid voor non-verbale signalen met de mens.

In het dagelijks leven zijn wij ons minder bewust van de non-verbale signalen die wij afgeven, zijn we veel meer gefocust op wat er gezegd wordt. Desalniettemin speelt de non-verbale communicatie een zeer belangrijke rol bij onze dagelijkse interacties. Vergeleken met woorden worden signalen van lichaamstaal veel beter onthouden (Roberts, 2000).

Paarden zijn prooidieren met een sterk ontwikkelde intuïtie; zij voelen feilloos aan wat goed voor hen is. Om in het wild te kunnen overleven moeten zij ten alle tijden bewust zijn van wat er in de omgeving gebeurt en hierop reageren. In feite is het in hun voordeel dat zij snel afgeleid zijn (Roberts, 2000). Hun focus op non-verbale signalen heeft nog een reden: hun communicatie verloopt voornamelijk via lichaamstaal. Hierin hebben zij geen keus: in de natuur is stilte van levensbelang. Paarden zijn dus scherp gefocust op het interpreteren van lichaamstaal, zullen primair reageren op hetgeen jij uitstraalt. Wanneer je als leidinggevende een training volgt met paarden geeft deze primaire reactie inzicht in hoe je (on)bewust op anderen kunt overkomen.

Duidelijkheid en eenduidigheid is ook voor paarden cruciaal.

Paarden hebben een natuurlijke neiging zich te verbinden aan authentiek, niet-ambivalent leiderschap, omdat dit hun overlevingskansen verhoogt (artikel Event view, 2007, p 15-19). Hierdoor zijn zij eerder geneigd te reageren op wat er intern bij een mens afspeelt dan op zijn of haar uiteindelijke gedrag. Als je gedrag niet congruent is aan de onderliggende intentie, of je zelf niet precies weet waar je naartoe wilt, zend je tegenstrijdige signalen uit. Paarden kunnen hier niets mee, zij nemen een afwachtende houding aan of verbreken het contact tot je wel duidelijk bent (Lagemaat, 1998, p 16-18). Inwendig gaat het nog een stapje verder: het gevoel van onveiligheid kan bij een paard dusdanig intens zijn dat het kan leiden tot aantasting van het verterings- en immuunsysteem en de vruchtbaarheid (artikel Event view, 2007, p 15-19).

Een paard heeft het dus direct door als je niet oprecht bent in je gedrag en met je hoofd met andere dingen bezig bent. Andersom geldt dat wanneer in je gedrag authenticiteit doorschemert, het paard dit als authentiek interpreteert en daarmee als dominant. In hun reactie zijn ze zo oorspronkelijk, direct en eerlijk dat deze een weerspiegeling is van de instelling, houding en het gedrag van diegene die met het paard werkt. In die zin krijg je als deelnemer dus terug wat je geeft.

 

 

De paardenprofessional aan het woord

Praktijkvoorbeelden van reacties van paarden op mensen tijdens een leiderschapstraining

Marie-Thérèse Corbeij verzorgt voor een landelijk HRM adviesbureau een leiderschapstraining met paarden. Zij heeft 23 jaar paardrijervaring en traint en coacht sinds enkele jaren werkende mensen onder andere met behulp van paarden.

Terug naar de sessie van Anniek. Een test om te kijken of een paard je vertrouwt is het optillen van een voorbeen. Immers: een voorbeen minder betekent een gebrekkige mobiliteit, een onwenselijke situatie voor een prooidier in hart en nieren. Wanneer Anniek een poging waagt om het voorbeen van Corona op te tillen, gaat dit in eerste instantie mis. Corona werkt niet direct mee, waardoor Anniek aan zichzelf gaat twijfelen. Helaas, Corona vangt tegenstrijdige signalen op en blijft stug stilstaan. Marie-Thérèse: “Het belangrijkste om echt in contact te komen met een ander en zaken gedaan te krijgen, is het loslaten van je oordelen. Het feit dat Corona haar been niet optilt kan aan meerdere factoren liggen. Doordat Anniek de fout direct bij zichzelf zoekt raakt Corona de draad kwijt, weet zij niet meer waar zij aan toe is. Enerzijds krijgt zij een opdracht, anderzijds lijkt de opdrachtgever zelf aan de opdracht te twijfelen. Gevolg: Corona voelt zich niet veilig en haakt af.”

Marie-Thérèse heeft voorbeelden te over van situaties waarin duidelijk wordt dat paarden het interne van de mens sterk aanvoelen. “Eenmaal was er een managementtrainee die in het dagelijks leven de neiging had zich onzichtbaar te maken. De trainee kreeg als opdracht een paard, dat eerder een submissief dan dominant karakter had, met hem mee te laten lopen. Na verloop van tijd ging het paard steeds dichter naast hem lopen, steeds dichterbij, totdat het bijna op zijn voeten trapte. Tenslotte liep zij weg, de trainee totaal negerend. Het paard liep bijna letterlijk over de jongen heen, nam weinig notie van de ruimte die hij fysiek in beslag nam.”

Kritiek op de paardentrainingen

Vanuit de journalistiek zijn ook kritische geluiden te horen over leiderschapstrainingen met paarden. Paarden zouden geen mensen zijn en aldus anders reageren dan een naaste collega. Marie-Thérèse: “Uiteraard zijn mens en paard niet hetzelfde. Dat wil echter niet zeggen dat daarom de training niet effectief zou kunnen zijn. Door hun sensitiviteit spiegelen paarden je gedrag. Dit doen zij dan wel niet met woorden, maar wel met hun lichaam, op hun eigen paardenmanier. De kracht van de training zit juist in het verschil tussen mensen en paarden. Paarden voelen geen barrière in het teruggeven van gedrag.” Het is vervolgens aan trainers als Marie-Thérèse om dit gedrag te interpreteren. Net als mensen hebben paarden onderling onderscheidende karakters. Marie-Thérèse kent haar pappenheimers en ziet aan hun gedrag of ze op hun gemak zijn of niet. Voorafgaand aan een opdracht vertelt zij de deelnemers wat de belangrijkste non-verbale signalen zijn van een paard. “Vertrouwen en veiligheid is voor hen net zo belangrijk als voor de mens. Wanneer zij voelen dat deze waarden in gevaar komen reageren ze hierop. Een veeg teken voor een deelnemer om bij zichzelf te rade te gaan waarom het paard zo gereageerd heeft.”

Een ander kritiekpunt is dat managers in hun dagelijks leven hun medewerkers goed kennen en dat zo´n kort contact met een onbekend paard dus weinig zegt over hoe de manager in het dagelijks leven omgaat met zijn team. Marie-Thérèse: “Vaak leggen leidinggevenden zich gewoon neer bij het feit dat sommige medewerkers hen gewoon niet liggen, zonder er verder bij na te denken. Deze training brengt hen weer even terug naar de basis: wat stralen zij uit wat van invloed kan zijn op een ander? Tevens geeft deze training je ook een goed beeld over welke indruk zij bij nieuwe medewerkers kunnen achterlaten.”

Toch vervelend als je een training volgt en een paard heeft haar dag niet. Wat dan? “Het kan zijn dat een paard even geen zin heeft om een opdracht uit te voeren of wat afwezig is. Ik geef dan aan dat de deelnemer in principe de opdracht goed heeft uitgevoerd, maar dat het aan het paard ligt. We hebben acht paarden die wij kunnen inzetten voor een leiderschapstraining, ik zoek dan een ander paard uit.”

En speelt ervaring met paarden geen rol? Een ervaren ruiter weet immers hoe hij contact moet leggen met een paard. “Ervaring is niet per se een voordeel. Ja, zij weten op technisch gebied beter welke handelingen zij moeten verrichten om een paard aan te sporen tot beweging. Voor hen geldt echter hetzelfde als voor ongeoefende deelnemers; als je geen authenticiteit uitstraalt bereik je niks.”

 

Leren door bij jezelf te blijven

Tijdens de training geeft Marie-Thérèse deelnemers de kans om telkens nieuw gedrag uit te proberen. Wanneer de deelnemer een bepaalde reactie krijgt van het paard op zijn gedrag, biedt Marie-Thérèse hem de gelegenheid om opnieuw de afgebakende ruimte in te stappen en te experimenteren met alternatieve gedragingen. Oefeningen worden herhaald om de deelnemer verandering - emotioneel en fysiek - te laten voelen. Door de opbouw in oefeningen kunnen deelnemers telkens op een moeilijker niveau opnieuw gedrag uitproberen om te ervaren wat het effect hiervan is.

De vraag is wat voor effect de training heeft op deelnemers als Anniek. Marie-Thérèse: “De deelnemer voelt tijdens de training wat verandering in gedrag en het meer bij zichzelf blijven voor effect heeft op een ander. Zij zien aan de reactie van het paard in hoeverre zij zelf congruent zijn in wat zij willen en wat zij uitdragen. Het paard zal positief reageren op duidelijkheid en authentiek leiderschap. Bewust en onbewust gedrag zijn in dit geval congruent. Wanneer het paard onduidelijkheid of incongruentie ervaart, zal het de deelnemer hierop attenderen door weg te lopen, niet te reageren of juist tegendraads te reageren.”

Het verschilt per deelnemer wat het effect van deze bewustwording is op zijn of haar zelfvertrouwen en uiteindelijke gedrag in de praktijk. Marie-Thérèse: “Wat je uiteindelijk uit de training haalt ligt helemaal aan jezelf. Dit geldt voor iedere training die je volgt. Deelnemers ervaren hoe weinig er soms nodig is om hun situatie en contact met anderen te veranderen. Anniek kan na een training meer het gevoel krijgen daadwerkelijk invloed te hebben op hoe zij op een ander overkomt en hierdoor groeien in zelfvertrouwen. Wanneer zij heeft kunnen ervaren hoe weinig moeite dingen kosten wanneer ze gebeuren vanuit persoonlijke kracht, kan dit haar zelfbeeld en de wil om te veranderen versterken.”

 

Kortom...

Waar het volgens Marie-Thérèse in de dagelijkse interacties met mensen vooral om draait is het transparant zijn in wat je nou echt wilt of denkt. “Erken als er een discrepantie is tussen je innerlijke gevoel en je daadwerkelijke gedrag. Wees authentiek in de signalen die je uitzendt. Collega´s zijn hier net als paarden gevoelig voor, alleen zullen zij het niet zo direct aangeven…”

Terugkomend op de beginvraag van dit artikel: er zijn heldere signalen die indiceren dat paarden ons van dienst kunnen zijn als coaches op leidinggevend gebied. Je kan concluderen dat paarden te vergelijken zijn met medewerkers die - niet gehinderd door sociaal wenselijke normen en waarden - direct reageren op hun leidinggevende. In het Event view artikel verwoordt de journalist de functie van het paard in managementtrainingen kernachtig als volgt: een organisch feedback mechanisme.

Bronvermelding

Lagemaat, D. (1998). Spreken, handelen en voelen moeten met elkaar 'sporen': het mennen van paarden als leerschool voor leiderschap. Kwaliteit in Bedrijf (8), pp. 16-18.
Paarlberg, B. &  Willems, K. (2005). De goeroe ligt in de modder. Management Team (11), pp. 96-99.
Roberts, M. (2000). Paarden wijze lessen voor de mens. Eerbeek: Bloemendal Uitgevers.
Wittich, A.. (2005). Effectief leiderschap, stilstaan bij beweging. Leren in Ontwikkeling (2), pp. 15-18.
Auteur onbekend (2007). De reactie van het paard als metafoor in leiderschapstrainingen de authentieke werking van paarden. Event view (3), pp. 15-19.

Trefwoorden: Management Development, Paarden, Leiderschapstraining
Auteursgegevens
Doctorandus Sandra van Dijk, psychologe en sinds september 2007 werkzaam bij GITP als adviseur. Werkcontext behelst met name de assessmentpraktijk. Emailadres: s.d.van.dijk@gitp.nl.

Voor de totstandkoming van dit artikel is samengewerkt met Marie-Thérèse Corbeij, trainer en adviseur van Marengo Trainingen.